Khi tra cứu âm lịch hoặc tiết khí trên Internet, nhiều người thường thấy các website cho kết quả khác nhau. Có nơi ghi Thanh Minh vào ngày 4/4, nơi khác lại là 5/4. Có phần mềm đổi tháng trong Bát Tự từ mùng 1 âm lịch, nhưng nơi khác lại đổi từ Lập Xuân.

Điều này khiến nhiều người nghĩ rằng lịch pháp phương Đông rất mơ hồ. Thực ra, phần lớn sự khác biệt đến từ việc mỗi nơi sử dụng một nguồn dữ liệu khác nhau.

Các môn như Bát Tự, Kỳ Môn Độn Giáp, Huyền Không hay Trạch Nhật không tính theo ngày mùng 1 âm lịch, mà dựa trên 24 Tiết Khí – tức là vị trí thật của Mặt Trời trên hoàng đạo.

Chỉ cần thời điểm giao tiết sai vài phút, kết quả có thể thay đổi hoàn toàn:

• Sai tháng tiết khí
• Sai tháng trong Bát Tự
• Sai năm nếu sinh gần Lập Xuân
• Sai ngày tốt xấu hoặc lá số

Đó là lý do dữ liệu tiết khí chính xác luôn rất quan trọng.

Vì sao chúng tôi bắt đầu nghiên cứu lịch pháp?

Từ đầu những năm 1990, khi nghiên cứu lịch pháp và thuật số, chúng tôi nhận ra rằng phần lớn sách chỉ nói tới “âm lịch”, nhưng công thức thực sự lại dùng tiết khí.

Ví dụ:

• Tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân
• Tháng Mão bắt đầu từ Kinh Trập
• Tháng Thìn bắt đầu từ Thanh Minh

Khi đó chưa có Internet phổ biến, chưa có thư viện mã nguồn mở, cũng chưa có dữ liệu thiên văn sẵn. Muốn biết chính xác một tiết khí xảy ra lúc nào, phải tự đối chiếu nhiều sách, lịch giấy và tài liệu khác nhau.

Cuốn lịch đầu tiên năm 1997

Năm 1997, cuốn lịch đầu tiên được phát hành với điểm đặc biệt là không chỉ ghi ngày âm – ngày dương, mà còn ghi cả thời điểm giao tiết.

Dữ liệu khi đó được đối chiếu từ tài liệu thiên văn nước ngoài và các bảng tính dựa trên dữ liệu của NASA.

Nhờ vậy, một số mốc như giờ Lập Xuân hoặc Thanh Minh khác với các loại lịch đang bán trên thị trường.

Sự khác biệt này không phải do “lịch Việt” hay “lịch Trung Quốc”, mà do:

• Một bên dùng dữ liệu thiên văn thực tế
• Một bên dùng Bộ Số Lịch đang phổ biến tại Việt Nam

Thông thường hai hệ thống chỉ lệch vài phút, nhưng đôi khi có thể lệch sang ngày khác nếu tiết khí xảy ra gần nửa đêm.

Hai năm tìm hiểu Bộ Số Lịch

Đầu những năm 2000, để hiểu cách tính lịch chuẩn tại Việt Nam, đã có gần hai năm chỉ để quan sát cách các đơn vị biên soạn lịch làm việc.

Trong thời gian đó, hàng nghìn mốc thời gian được đối chiếu giữa:

• Ngày Sóc
• Trung khí
• Tháng nhuận
• 24 tiết khí

Từ đó dần hiểu được:

• Vì sao lịch Việt Nam đôi khi khác lịch Trung Quốc
• Khi nào nên ưu tiên dữ liệu thiên văn
• Khi nào nên ưu tiên bộ lịch đang dùng phổ biến ngoài thị trường

Đây là nền tảng của bộ dữ liệu hiện nay.

Từ năm 2002: bắt đầu viết mã nguồn riêng

Năm 2002, những dòng mã đầu tiên để tính tiết khí và đổi ngày âm – dương được viết.

Ban đầu chương trình chỉ có thể:

• Tính 24 tiết khí
• Xác định tháng nhuận
• Đổi lịch âm – dương

Sau đó hệ thống dần mở rộng sang:

• Bát Tự
• Trạch Nhật
• Phong thủy
• Kỳ Môn
• Huyền Không

Trong hơn 20 năm, mã nguồn liên tục được đối chiếu với:

• Bộ Số Lịch Việt Nam
• Dữ liệu thiên văn quốc tế
• Lịch bloc và lịch vạn niên
• Các thư viện hiện đại như VSOP87, date-chinese và ChineseCalendarLib.

Vì sao công khai dữ liệu?

Phần lớn thư viện lịch hiện nay đều mặc định theo UTC+8 hoặc lịch Trung Quốc. Trong khi đó, Việt Nam dùng UTC+7 và có một số quy tắc khác.

Ví dụ, cùng một thời điểm thiên văn:

• Ở Việt Nam có thể đã sang ngày mới
• Nhưng trong dữ liệu UTC+8 vẫn còn là ngày hôm trước

Nếu không xử lý đúng múi giờ, thời điểm giao tiết sẽ bị lệch.

Chúng tôi quyết định công khai dữ liệu để:

• Giúp lập trình viên Việt Nam không phải bắt đầu từ đầu
• Giúp người nghiên cứu hiểu rõ vì sao lịch Việt Nam đôi khi khác lịch Trung Quốc
• Giúp các website và ứng dụng hiển thị tiết khí chính xác hơn
• Tạo ra một tiêu chuẩn chung có thể kiểm chứng và cải tiến

Tri thức chỉ thật sự có giá trị khi được chia sẻ và kiểm chứng.

Bộ dữ liệu miễn phí gồm những gì?

Bản miễn phí hiện gồm:

• 24 tiết khí từ năm 1950–2050
• Tên tiếng Việt và Hán tự
• Giờ Việt Nam và giờ UTC
• Độ chính xác tới phút

Bản đầy đủ trong API còn có:

• Tháng tiết khí
• Can chi
• Tháng nhuận
• Dữ liệu tới giây
• Thông tin dùng cho Bát Tự và lịch pháp nâng cao

Kết luận

Suốt hơn 30 năm, bộ dữ liệu này được xây dựng từ lịch giấy, bảng số cũ, dữ liệu thiên văn và hàng chục năm kiểm chứng thực tế.

Mục tiêu không phải để tạo ra “một loại lịch khác”, mà để giải thích rõ:

• Tiết khí thực sự được tính như thế nào
• Vì sao lịch Việt Nam đôi khi khác lịch Trung Quốc
• Vì sao cùng một tiết khí có thể khác nhau giữa các website
• Và vì sao một vài phút đôi khi có thể làm thay đổi cả một lá số