24 Tiết Khí Là Gì?

24 Tiết Khí là cách chia một năm thành 24 giai đoạn dựa trên vị trí của Mặt Trời trên hoàng đạo. Cứ mỗi khi Mặt Trời đi thêm 15°, một tiết khí mới bắt đầu.

Điều đó có nghĩa là tiết khí không được xác định theo ngày cố định, mà theo vị trí thật của Mặt Trời trên bầu trời. Vì vậy, cùng một tiết khí có năm rơi vào ngày 4, có năm lại là ngày 5.

Một vòng hoàng đạo có 360°:

360° ÷ 24 = 15°
Mỗi tiết khí tương ứng với 15°
Một năm gồm đủ 24 tiết khí

Vì sao có 24 tiết khí?

Người xưa nhận ra rằng khí hậu và mùa vụ không thay đổi đột ngột theo tháng, mà thay đổi dần theo vị trí của Mặt Trời.

Vì vậy, họ chia năm thành 24 mốc nhỏ để dễ theo dõi:

Khi nào trời bắt đầu ấm lên
Khi nào bước vào mùa mưa
Khi nào thích hợp gieo hạt
Khi nào bắt đầu rét hoặc có sương

Tên của từng tiết khí phản ánh rất rõ hiện tượng tự nhiên:

Kinh Trập: sâu bọ bắt đầu hoạt động
Thanh Minh: trời quang, không khí trong
Mang Chủng: thời điểm thích hợp để gieo trồng
Bạch Lộ: bắt đầu có sương vào sáng sớm
Sương Giáng: thời tiết chuyển lạnh rõ rệt

8 tiết khí quan trọng nhất

Trong 24 tiết khí, có 8 mốc đặc biệt tạo thành “khung xương” của cả năm.

Bốn tiết bắt đầu mùa:

Lập Xuân
Lập Hạ
Lập Thu
Lập Đông

Hai tiết ngày đêm bằng nhau:

Xuân Phân
Thu Phân

Hai tiết cực điểm của năm:

Hạ Chí
Đông Chí

Tám mốc này quyết định sự chuyển mùa và là nền tảng của lịch pháp, nông nghiệp và nhiều môn thuật số.

Tiết và Trung Khí khác nhau thế nào?

24 mốc được chia thành hai nhóm:

Tiết: những mốc mở đầu một giai đoạn mới
Trung khí: những mốc nằm giữa mùa

Ví dụ:

Lập Xuân, Thanh Minh, Lập Hạ là các “tiết”
Xuân Phân, Hạ Chí, Đông Chí là “trung khí”

Trung khí đặc biệt quan trọng vì được dùng để xác định tháng nhuận trong âm lịch.

Vì sao tiết khí liên quan tới tháng nhuận?

Một năm âm lịch chỉ có khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm Mặt Trời khoảng 11 ngày. Nếu không điều chỉnh, các tháng sẽ dần lệch mùa.

Để giữ cho mùa xuân luôn gần Tết Nguyên Đán, lịch pháp sẽ thêm tháng nhuận.

Quy tắc là:

Tháng nào không chứa một trung khí thì tháng đó là tháng nhuận.

Ví dụ, nếu giữa hai lần trăng non chỉ có Thanh Minh mà không có một trung khí như Cốc Vũ hoặc Xuân Phân, tháng đó sẽ trở thành tháng nhuận.

Vì sao tiết khí quan trọng trong Bát Tự?

Trong Bát Tự, tháng không đổi vào mùng 1 âm lịch mà đổi khi bước sang tiết khí mới.

Ví dụ:

Tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân
Tháng Mão bắt đầu từ Kinh Trập
Tháng Thìn bắt đầu từ Thanh Minh

Người sinh gần thời điểm giao tiết chỉ cách nhau vài phút có thể có tháng khác nhau trong lá số.

Tiết khí trong đời sống

Ngoài lịch pháp, tiết khí còn gắn rất chặt với đời sống hàng ngày.

Người xưa dùng tiết khí để:

Chọn thời điểm gieo trồng
Theo dõi thời tiết
Biết khi nào cần chống rét hoặc chống nóng
Điều chỉnh ăn uống theo mùa

Ví dụ:

Gần Tiểu Hàn và Đại Hàn thường ăn đồ nóng
Gần Tiểu Thử và Đại Thử cần tránh nắng, uống nhiều nước
Tới Mang Chủng là thời điểm thích hợp để cấy lúa và gieo giống